100+ fshatrat Bashkia Mirditë, vijon puna për hartimim e Strategjisë Zhvillimore të fshatrave Orosh dhe Katund i Vjetër

Me iniciativën e kryetarit të bashkisë z. Ndrec Dedaj janë realizuar takime konsultative me qëllim realizimin e një strategjie sa më në konformitet me zonat që shtrihen në territorin e bashkisë Mirditë. Për vetë faktin se me datë 13.11.2017 në projektin ‘100+ fshatrat’ të iniciuar nga qeveria shqiptare, bashkia Mirditë është shpallur fituese për fshatrat e Oroshit dhe Katundit të Vjetër, puna për hartimim e Strategjisë Zhvillimore të këtyre fshatrave është në fazën përpunimit të informacionit të marrë nga burime të ndryshme si dhe përgatitjen e draft – strategjisë.

Nga parashikimi i projekteve në Planin e Përgjithshëm Vendor (PPV), nga ku gjatë fazë së Hartimit të Strategjisë Territoriale janë evidentuar mbi 17 projekte me qëllim rivitalizimin e zonës së Oroshit për vetë karakteristikat që mbart ndër shekuj, si dhe për zhvillimin e mëtejshëm të Katundit të Vjetër që në vitet e fundit ka marrë një tjetër pamje, si dhe për shkakun e rritjes së numrit të vizitorëve vendas dhe të huaj u pa e nevojshme aplikimi në projektin e zhvillimit të ‘100 fshatrave’.

Sipas kordinatorit të këtij projekti për bashkinë Mirditë z. Blenard Dudi, që nga shpallja e rezultateve kemi patur një komunikim të vazhdueshëm me Kryeministrinë, Agjencinë Kombëtare të Planifikimit të Territorit (AKPT), Ministri të ndryshme e Institucione të varësisë sipas shkallës së kompetencës së tyre, ja vlen të theksojmë që fshati i Oroshit në listën e dhjetë (10) fshatrave prioritarë është renditur i shtati (7).

Nga  ZOS Projekte ongoing-të planifikuar nga Kryeministria këto janë projektet prioritare që do merren parasysh gjatë hartimit të draftit që do lancohet në dhjetor  si vijon:

  1. për fshatin OROSH
  1. Rikonstruksion rruge, (shtigjet turistike në zbatim).
  2. Rikonstruksion i kanalit vaditës.
  3. Rikonstruksion i kullave të vjetra dhe kthimi në bujtina.
  4. Ndërtimi i Muzeut Historik – Etnografik.
  1. për fshatin KATUNDI I VJETËR

Rikonstruksion rruge, (shtigjet turistike në zbatim).

  1. Ndërtim i Ujësjellësit, KUZ dhe gropave septike.
  2. Rikonstruksion i rrjetit elektrik (TM dhe TU).
  3. Ripërtëritja e pyllit të gështenjave dhe bimës së shërbelës.
  4. Ndërtim objekte agropërpunimi.

6.Rikonstruksion i kishave të vjetra të Shën Nikollit dhe Shën Gjergjit, çveshja nga suvatimi e Kishës Antike të Rubikut, kthimi në origjinalitet. – sygjerim.

1
02.11.2018
03.10.2018_1
45348725_10215481428980922_6844493250506522624_o
dron s kola
Llesh Biba Nenshejt
Nenshejt
Takim konsulativ G. Orosh
Takim në Nj. A – ve Orosh Mirdite

TURIZMI, përurohet shtegu i parë, i markuar për ecjen në këmbë në Mirditë

  • 7 km hiking nëpër arealin turistik dhe trashëgimor të zonës së Rubikut –

Kryetari i bashkisë Ndrec Dedaj, përshëndeti këtë nismë të parë të këtij lloji, që vjen në përputhje të plotë me strategjinë e zhvillimit të qëndrueshëm të Bashkisë Mirditë. Ai tha se tashmë, nëse e kemi të pamundur të kthejmë krenarinë e industrisë së bakrit, kemi mundësinë tjetër të shfrytëzojmë potencialin e jashtëzakonshëm turistik që kemi

Bashkia Mirditë në bashkëpunim me   Albania Austria Partnerschaft – Marianne Graf përuruan sot shtegun e parë turistik, i markuar me sinjalistikën më të avancuar dhe me standarte të larta europiane shtegun e parë (destinacion) në zonën e Rubikut.
Më së pari, në mjediset e InfoKulla Mirdita, është organizuar një takim informues me agjensione turistike dhe sipërmarrje të ndryshme të fushës së turizmit, skuadrën e hiking Mirdita etj, ku përgjegjësi i këtij institucioni të turizmit në bashkinë Mirditë, Nik Nikolli, ka bërë një përshkrim në detaje të këtij shtegu, që nis me Marub-Piktogramet- Marianne Graf Point – Kalanë antike- Bulshizë-Kisha e Rubikut, për të përmbyllur rreth 7 km shtegtim me shkalle veshtiresie e lehte deri ne e moderuar, por tejet të pasur në anën panoramike dhe atë trashëgimore në histori dhe kulturë.

Kryetari i bashkisë Ndrec Dedaj, përshëndeti këtë nismë të parë të këtij lloji, që vjen në përputhje të plotë me strategjinë e zhvillimit të qëndrueshëm të Bashkisë Mirditë. Ai tha se tashmë, nëse e kemi të pamundur të kthejmë krenarinë e industrisë së bakrit, kemi mundësinë tjetër të shfrytëzojmë potencialin e jashtëzakonshëm turistik që kemi. Ndaj këtë po bëjmë. E për këtë na është gjendur mikja jonë humaniste Marianne Graf, e cila me projektin e mrekullueshëm të InfoKullës, po na mundëson dhe një qasje të re, praktike dhe konkrete rreth zhvillimit turistik në territor. Ai tha se bashkia ka fituar dhe projektin për avancimin e markimit të shtigjeve me rreth 400 km nga RDPA, ndaj po synojmë inspirimin e atyre banorëve në fshatra, të cilët posedojnë kulla që t’i kthejnë në bujtina turistike, çka do të thotë më shumë prodhim vendas, më shumë vende pune me vetsipërrmarrje.

Humanistja Graf, tha se ndihet me zemër në këtë projekt, jo thjeshtë si qëllim në vetvete për turizmin, por për t’i bërë të ndërgjegjshëm njerëzit e këtyre zonave me aq shumë probleme ekonomike dhe jetësore, që në këtë vend me mrekulli natyrore e historike, resurse turistike dhe prodhimi, mund të jetohet shumë mirë. Kemi për qëllim që të ndikojmë në komunitete për zhvillimin social të tyre, uljen e papunësisë dhe rritjen e nivelit të jetesës. Të gjithë bashkë mund ta bëjmë këtë gjë, ishte apeli i fortë i Zonjës Graf.

Më pas vetë kryebashkiaku Dedaj dhe zonja Graf, kanë prirë me ecjen e tyre në këmbë në përurimin e shtegut të parë “RUBIK 1”, për të ecur mbi 7 km nga EkoMarub – Piktogramet- Marianne Graf Point-Kalaja Antike- Bulshizë-Kisha e Rubikut.

Nëpër stacione të ndryshme zonja Graf  ka spjeguar punën që është bërë, vështirësitë që janë ndeshur por dhe tejkalimin e tyre përmes një skuadre të përpiktë ndërtuesish vendorë. Këtu janë përdorur metodat më të avancuara të markimit të shtigjeve, ndaj ky shteg është tepër i sigurtë për vizitorët vendas apo të huaj.

Kryebashkiaku Dedaj dhe zonja Graf, e kanë cilësuar këtë ecje dhe grupin e këtij shtegtimi si skuadra e parë e hiking Mirdita Club, i cili do të shtohet në të ardhmen me nxënës shkollash dhe të apasionuarit e ecjes në natyrë, ndërkohë që shtigje të tilla po bëhen joshëse dhe për ekipe ndërkombëtare shtegtuesish, kësisoj viti 2019 do të jetë dhe viti i ardhjes intensive të turistëve të huaj dhe të vendit në këtë zonë dhe në shtigje të tjera të markuara nëpër Mirditë.

Histori nëpër monumente

Piktogramet në strehën shkëmbore të Rubikut

Informacionin e parë shkencor për Piktogramet e Rubikut e kemi nga profesor Dh. Shuteriqi, i cili pasi bën përshkrimin e pikturës, të shoqëruar me dy foto dhe një skicë, arrin në përfundimin se kemi të bëjmë me dy simbole: kryqin, domethënë feja, dhe harkun domethënë lufta, të cilat flasin për luftën fetare që bëhej midis kishave të Perëndimit e të Lindjes (revista “Monumentet”, nr. 18, 1979 fq. 65-71).

Shtimi në mënyrë të ndjeshme i pikturave shkëmbore të zbuluara në Shqipëri e bëri të nevojshme rishikimin e pikturës shkëmbore të Rubikut të publikuar tre dekada  më parë, ndaj në pranverë të vitit 2007 u bë një dokumentacion i ri, vëzhgime të hollësishme, si edhe një sërë krahasimesh me pikturat e tjera të artit shkëmbor, të cilat  çuan në një interpretim, në një datim të ri.

Piktura e Rubikut gjendet 3,5 km në perëndim të qytetit të Rubikut, në periferi të fshatit Bulshizë e Epërme, në vendin e quajtur gryka e Xhudhenjve. Piktura është bërë në strehën e një shkëmbi me faqe të kthyera nga juglindja. Faqja e shkëmbit ku është pikturuar nuk është plotësisht e sheshtë, gjë që ka ndikuar në ndarjen e saj në dy pjesë. Në pjesën e majtë, me një sipërfaqe prej 4 m², janë vizatuar dy rrathë me dy diametra , një kryq me krahë të barabarta, ekstremet e të cilit mbarojnë me pika dhe një figurë qendrore e komplekse  që ka gjatësinë 33 cm dhe gjerësinë 27 cm. Në qendër ka një figurë antropomorfe, ku dallohet koka në formë pike, mbi të cilën qëndron një hark, kurse në dy anët e trupit janë vizatuar 12 ndarje të vogla me forma rrethore ose katrore jo të rregullta, që kanë pika në mes. Në pjesën e djathtë , në një sipërfaqe prej 2m², janë vizatuar tri figura pranë njëra-tjetrës. Në qendër është figura antropomorfe  me kokën në formën e një pike të madhe që mbulohet nga një vijë harkore, e cila bashkon dy rrathë të vegjël me pikë në mes. Krahët janë dhënë me një të vijë të gjatë e të trashë, që mbarojnë me dy harqe, të cilët gjithashtu në mes të ndarjeve kanë nga një pikë.

Në pjesën e poshtme figura ka dy ndarje pa pika në mes dhe përfundon me dy zgjatime të këmbëve dhe një zgjatim në mes. Figura tjetër ka formën e një rrethi me dy diametra në pjesën e sipërme të së cilit del një pikë e madhe me një vetullore sipër saj, e njëjtë me atë të figurës qendrore. Mbi figurën qendrore është vizatuar forma e një rrethi jo të rregullt, që ka tetë ndarje jo të barabarta, gjashtë prej të cilave kanë pikë në mes .

Figurat e pikturës së Rubikut janë bërë me vija të trasha 2-3 cm jo shumë uniforme, ku është përdorur bojë e bardhë. Më mirë jane ruajtur 3  figura, kurse figurat e tjera janë të dëmtuara e mund të plotësohen mbi bazën e gjurmëve që kanë mbetur në faqen e shkëmbit. Figurat antropomorfe të shoqëruara me pika, si dhe figura në formë rrethi me shumë të ndara e pikë në mes, e vënë në lidhje të drejtë pikturën e Rubikut me atë të Lepenicës, kurse rrathët dhe kryqi, si simbole të kultit të diellit, janë të njëjta me pikturën e Bovillës dhe me inçizimet e Reçit e të Xibrit.

Me këta tregues piktura e Rubikut është një krijim i epokës prehistorike.

Ka një tezë të avancuar nga dr Shpend Bengu, duke sjellë metodat bashkëkohore në ndërtimin e gramatikës së imazheve piktografikë të Artit Prehistorik. Koha e realizimit të piktogrameve dhe petroglifeve në Guvën e Rubikut mund të jetë në etapa të ndryshme, që i përket periudhës së kalimit nga Prehistoria në Histori, 3500 vjet p.e.r., e cila përkon me dy shpikjet më të mëdha në Historinë e Njerëzimit: shpikjen e Metalurgjisë dhe shpikjen e Shkrimit në fazën e tij pre-verbal, i cili i dha mundësine njeriut për të komunikuar me njerëzit e tjerë duke kaluar kufizimet e kohës dhe të hapësirës.

Kalaja Antike e Rubikut (e Matrizës)

Kalaja antike e Rubikut  ruan gryken e lumit te vogël që mban emrin Rubik dhe buron nga mali i Molungut apo te Zhupës së Lezhës, përshkon krahinën e Bulgërit, ish-bajrak, për tu derdhur në lumin Fan nën qytetin e Rubikut.

Muret e kështjellës rrethojnë një sipërfaqe të vogël në formën e një trekëndëshi të çrregullt. Ato ruhen mirë në disa trakte në anën lindore, ku lartësia deri në nivelin e shtegut të rojeve arrin në 4,25 m, muri është 1.05 m i gjërë dhe i vishet faqes së kodrës në gjithë gjatësinë e tij. Kështuqë nga brenda, mbi terrenin ngrihej vetëm parapet me bedenat. Muret e tjera ruhen në rrafshin e themelit dhe kanë një gjërësi prej 1, 20 m.

Nga ndërtimet e brendshme është ruajtur vetëm një sterë në pjesën më të lartë të shkëmbit. Ajo ka planimetri drejtkëndëshe me përmasa 3,6 x 2,4 m dhe  është ndërtuar në të njëjtën kohë me murin rrethues siç kuptohet nga teknika e ndërtimit dhe përbërja e llaçit. Muret e saj janë 0.90 m të gjëra. Stera ka qenë e mbuluar me një qemer cilindrik, gjurmët e të cilit tregojnë se janë përdorur gurë smërçi, një material i lehtë, që është përdorur gjërësisht për këtë qëllim në Mesjetë. Kështjella është më e vjetër se Manastiri, ajo mund të jetë ndërtuar që në shekullin XI.

Përmasat, pozicioni, teknika e ndërtimit dhe forma e çrregullt planimetrike, flasin për një kështjellë feudali. Ajo nuk përmendet në burimet historike mesjetare dhe po ashtu të kohëve të mëvona. Megjithatë mund të ketë patur një lidhje midis kështjellës, Katundit të Vjetër dhe Manastirit.

Manastiri përmendet për herë të parë në vitin 1166 me emrin “San Salvatori Arbanensis”. Ndoshta ai është ndërtuar në gjysmën e parë të shekullit XV-të. Për të gjetur mbrojtje Manastiri u ndërtu me gjasë pranë kështjellës, me të cilën e lidh dhe një rrugë.

Toponimi Katundi i Vjetër të kujton vendbanimin më të hershëm në afërsi të kështjellës. Grindjet në mes sundimtarëve vendas dhe klerit kanë ndodhur më vonë, kur Peshkopata Katolike e Arbërit u vu nën varësinë e kryepeshkopatës së Tivarit. Mbetet ende pa përgjigje përse Andrea Vrana, zot i Arbërit, shkatërroi kishën e Manastirit në vitet 1265-66. Për këto kontradikta dëshmon edhe emri i kështjellës “Kalaja e Xhudhejve”. Ngaqë kështjella është më e vjetër se Manastiri mund të jetë ndërtuar qysh në shekullin e XI-të.

Lugina e Rubikut është e banuar që në Antikitet, çka e vërtetojnë gjetjet e shumta arkeologjike. Në vitin 2007 me interesimin e kishës Françeskane u kryen kërkime arkeologjike të udhëhequra nga arkeologu, Gëzim Hoxha, në gjysmën e sipërfaqes së Absidës në Kishën e Shëlbuemit. Kërkimet nxorën material të mjaftueshëm arkeologjik.
Materialet e gjetura në të dy sondazhet arkeologjike nën nivelin e themeleve të kishës, dëshmojnë për një periudhë shumë më të hershme se sa ndërtimi i saj (viti 1166 kur përmendet e dokumentuar për herë të parë).

Gjatë kërkimeve arkeologjike u zbulua qeramikë e periudhës helenistike (shek. II-I para Kr.), që sipas arkeologut, Hoxha, ishin të ngjashme me gjetjet e vendbanimit të Pllanës nga arkeologët austriakë Praschniker dhe Schober, që është identifikuar si Bassania e burimeve antike. Pati edhe gjetje të periudhës Romake (shek. I-III pas Kr.)

Në Rubik që në antikitet ka kaluar një rrugë e rëndësishme që lidhte Lissusin (Lezhën) me Therandën (Prizrenin) e deri në Naissus (Nish). Rruga të çonte prej Lissusi (Lezhë), me anën e Mirditës për në Drin, vazhdonte për në Prizren e Kosovë, e pastaj për në Nish e gjatë lumit Timok për Tunë. Një dëshmi se kjo rrugë rrihej edhe përpara se ta ndreqnin Romakët, janë monedhat e qyteteve të Dyrrahut dhe të Apollonisë që gjenden në Siebenburgen.
Në librin “Mbi ndërtimet”, Prokopi i Cezaresë ndër të tjera përmend edhe “castrum Matris”, si një ndër kalatë që ishte ndërtuar në fillim të shek.VI nga Justiniani I-re  në Epirin e Ri, për t’u mbrojtur nga dyndjet barbare. Historiani bizantin i shek. VI, Prokopi nga Cezarea, na bën të ditur se Justiniani ndërtoi ose rindërtoi 58 fortifikime në Epir të Ri dhe 36 në Epir të Vjetër, një pjesë e mirë e të cilave gjenden në vendin tonë.

Ndërtimet e shek. VI në shumicën e tyre dallohen nga një vendosje më e çrregullt e gurëve, cilësia më e lartë e llaçit me sasi të madhe gëlqereje dhe një preferim i “muraturës së derdhur” të përbërë prej faqeve anësore dhe bërthamës, teknikë kjo që rekomandohet edhe nga Prokopi. Muret e fortifikimeve ngrihen drejt mbi shkëmb ose mbi themele guri mbi terrenet e buta.

Në periudhën e Mesjetës zona e Rubikut rrethohej nga disa kala (fortifikata), të cilat kishin funksion mbrojtës dhe kontrollues. Rruga Lezhë – Prizren, ishte shumë e rëndësishme për veprimtarinë ekonomike dhe tregtare të Kastriotëve. Nëpërmjet rrugës Lezhë – Prizren, ka shkruar A. Dyselie, Gjon Kastrioti ka synuar të bënte tregti transballkanike. Për lidhjen e trevave bregdetare me trevat lindore, pas Rrugës Egnatia, rruga Lezhë-Prizren e më tutje ka qenë më e rëndësishmja në trojet e Arbënisë së Epërme e të Mesme. Rruga ka ndjekur rrjedhjen e lumit Fan dhe të Fanit të Vogël dhe nga Kumlla e Fanit ka dalë në Lumë për të arritur në Prizren. Kjo rrugë është emërtuar edhe si “rruga tregtare nëpër tokën e Gjon Kastriotit”. Zotërimi i rrugës Lezhë – Prizren ka qenë një faktor parësor për veprimtarinë ekonomike e politike të disa familjeve fisnike, si Kastriotët, Dukagjinët, Jonimët etj.

Kisha e Manastirit të Rubikut

Historianët, nëpër ravgimet e mesjetës, i kanë mbledhur me mundim, gjurmë-gjurmë, dëshmitë historike mbi vjetërsinë e Rubikut kishtar, fillimisht kuvendin benediktin të njohur me emrin “sankti Salvatoris Arbanensis”, i cili me këtë emër paraqitet për herë të parë në një dokument të datës 19 qershor 1166, shkruan studiuesi Ndue Dedaj në punimin e tij “Toka e Katedraleve”.

Që kuvendi ka qenë në fillim i Benediktinëve, studiuesit e lidhin dhe me përmendjen aty të inocentit Abat, emërtim ky që është karakteristik vetëm për benediktinët e jo për françeskanët apo për domenikanët.

Françeskanët e marrin më vonë në zotërim, aty ku sot është kuvendi dhe kisha e tyre (S. Salvatoris e Shelbuesit), mund të thuhet që nga shekulli XV, citohet F. Cordignano. Historiani i krishtërimit ndër shqiptarë, Zef Mirdita, citon pastaj Th. Ippen-in dhe M. Shuflay-n në përshkrimin e afreskëve të përmendura të kësaj kishe: “Kisha ka qenë pikturuar me freska dhe me citate nga Besëlidhjë e Re dhe me emrat e shenjtërve të pikturuar, ndër të cilët është dhe emri i Shën Astit, ipeshkvit dhe martirit të Durrësit, por ka dhe dëshmi të kulturës bizantine, gjegjësisht monedha me shkrim bizantin.”

Farlati nga ana e tij njofton se “S. Salvator de Rebico” është famulli e thjeshtë në shekullin XVII, çka është e kuptueshme me rrënimin që pësoi kisha katolike në Shqipëri gjatë dyndjeve islamizuese të Turqisë. Kuvendi i Rubikut u ripërtëri në vitin 1898, i njohur si Kuvend i Noviciatit.

Si kishë historike, Shëlbuemi i Rubikut, gjithnjë ka mbajtur në trup dhe absidë gjurmët e moshës së vet të hershme, mbishkrime në mure apo kumbonë, datime të ngjarjeve që lidheshin me të. Ai i tërheq vëmendjen vizitorit, K. Shteinmetz, te viti 1472, në absidën e kapeles së stolisur me afreske tepër të rëndësishme të kishës së Rubikut, një monument madhor i mesjetës shqiptare. Ka qenë gdhendur në një gurë të Rubikut gjithashtu dhe një mbishkrim i At Shtjefen Gjeçovit në fillim të shekullit XX, kur ai mblodhi doke dhe shkroi një vepër letrare. Rubiku vazhdonte të mblidhte figura të njohura të kishës dhe kulturës. At Gjergj Fishta do të ndërtonte Absidën e kishës dhe do të shkruante fragmente të tragjedisë së tij “Juda Makabe”. Shërbeu në Shelbuem të Rubikut gjer në fundin e tij tronditës dijetari i madh françeskan, etnologu dhe folkloristi At Bernardin Palaj. Po dhe piktori At Leon Kabashi deri në 1967, i cili me art kishte pikturuar kapelet e Shkodrës.

Nga Rubiku doli një nga poetët e parë të Rilindjes, prifti i kultivuar e trim, Imzot Prend Doçi, që u nis për udhë të gjatë nëpër botë, po bëri abacinë e Oroshit. Doçi është modeli i shqiptarit që e ngjiti qytetërimin në male. Në lartësitë e Malit të Shenjtë e gjeti Edit Durhami dhe i bëri një portret brilant më të fisëm se të lordëve të Anglisë. Nga kjo Luginë e Fanit doli dhe Pashko Vasa, bashkë me formulën e tij unikale të shqiptarisë “Feja e shqiptarit asht shqiptaria”, për t’i rrëfyer botës të vërtetën mbi Shqipërinë dhe shqiptarët, për të qenë diku larg dheut të tij dhe diplomat e guvernator. Por dhe shumë intelektualë të ditur të kohëve të reja, profesorë, inxhinierë, specialistë të fushave të ndryshme etj. Shëlbuemi zëmadh i Rubikut, prej nëntëqindvjetësh i dokumentuar, ishte tempulli i vëllezërve të vegjël të Shën Françeskut, që besohet të ketë shkelur në Lezhë (1221) për të mbjellë pishën që do të njihej me emrin e tij. Afresket, pikturat murale, do të mbanin gjurmët e një arti të madh mesjetar. Në kreshtën e naltë të shkrepit të bardhë, rrinte kalaja Antike, që në popull njihej si e gjodhive.

Kritikja bjelloruse Puzanova, themeluese e restaurimit të artit bizantin e post-bizantin në Shqipëri,vëren se afresket e Rubikut mund të interpretohen me çelës Komnen, gjithnjë sipas afreskut të bërë në vitin 1164 në kishën e famshme të Nënrezës së Shkupit.

Sipas një dokumenti historik, kapiteni arbër Andre Vranaj e shkrumboi Rubikun dhe kuvendin e tij në vitin 1267, sipas ketij dokumenti mësojmë se në atë kohë Rubiku ishte një nga qytezat mesjetare të Principatës së Arbrit.

Në studimin e tij mbi arkitekturen kishtare në Shqipëri të vitit 1901,austriaku Teodor Ipen, thekson se ne vitin 1272 u bë restaurimi i afreskeve të kishës së Rubikut.

Sipas Jeriçekut kisha e Rubikut përbën një grup me kishën e Vaut të Dejës dhe i ka fillesat që në kohën e perandorit Justinian në shek.VI, dhe mund të jetë e njëkohëshme me kishen e Shirgjit në breg të Bunës (Shkodër). Pas pushtimit të trojeve shqiptare nga osmanët, kuvendi i françeskanëve në Rubik ishte një ndër pesë kuvendet që i shpëtuan shkatërrimit, bashkë me kuvendin e Sebastes(Kurbin),Lezhës, Mamlit, Bishtit të Muzhës (Durres).

Historiani Farlati në një studim të tij thekson se: ”Sancti Salvator de Rebico” në shek.XVII është famulli e thjeshtë, ç’ka shpjegohet me rrënimin që pësoi kisha katolike në Shqipëri gjatë dyndjeve islamizuese të Turqisë në këtë periudhë të nxehtë.

Në vitin 1901 Gjergj Fishta në rolin e arkitektit në bashkëpunim me austriakët projektoi dhe realizoi fasadën kryesore të kishës, si dhe restaurimin e kuvendit të Rubikut.

Karl Steinmetz me 1905 shkruan se kuvendi i Rubiku i ngjiste një kështjelle. Një kompleks kishtar modern, me kishën, qelën famullitare, kolegjin,kumbanoren, rezidencën verore, si dhe jo pak mjedise të tjera të ndërtuara me nje arkitekturë të rrallë, me një paraqitje të brendëshme grafike artistike të absidës së kishës.

Objektet e këtij kompleksi janë restauruar herë pas here. Në këtë Kuvend shërbeu dhe at Fabian Barcata (prifti nga Tiroli i Austrisë,që në atë kohë shkroi dhe romanin e mirënjohur shqiptar “Lule dhe Ditari im shqiptar, at Leon Kabashi (që shërbeu deri në vitin 1967. Ishte at Leon Kabashi,që mbajti meshën e parë pas rënies së komunizmit në kishën e Rubikut,në janar të vitit 1991),etj.

Gjatë kryengritjeve për pavarësi, ”Kuvendi i Rubikut u bë çerdhe e atdhedashësve”, kështu shkruhej në revistën “Hylli i Dritës” në vitin 1937. Gjatë këtyre viteve u bënë disa kuvende krahinore dhe mbarëkrahinore, ku morën pjesë perkrah krerëve dhe udhëheqësve të Mirditës dhe shume figura të tjera të trevave të Veriut e më gjërë, nga ku u projektuan kryengritjet për liri e pavarësi.

Gjatë luftës Ballkanike në Manastirin e Rubikut u bënë dy kuvende të rëndësishme nën drejtimin e krereve lokalë, priftit të Rubikut dhe ipeshkvit të Lezhes. Gjate ketyre viteve të rëndësishme për kombin shqiptar, manastiri i Rubikut u kthye në qendër të kuvendeve mbarkrahinore në shërbim të çështjes kombëtare. Sot mund të vizitohet përmes Udhës së Kryqit që vjen pas daljes nga Rruga e Kombit, ku më së pari  vizitori ndeshet në rrënojat e qelës, furrës së hershme, kumbonës mbi shkrep, oborrit ku është dhe një simbol multifetar, nga ku kundrohet Lugina e famshme e Rubikut.

(Pergatiti: gj.marku)

43363903_317848738765747_6573068411369160704_n
43375234_2068338143458064_1681397117047799808_n
43381104_537533426717011_547391142333775872_n
43383012_2473932882616933_4388104194389704704_n
43385911_172978250274595_2047786032446832640_n
43391936_1389765457823946_6259831674763214848_n
43392926_913544318851751_7720454089678520320_n
43395151_2240468589525026_5477797445322670080_n
43422561_173071930262730_3918710122007756800_n
43465051_2159638827637057_2686176193069187072_n
43471354_1074363056066307_7463855228538847232_n
43476140_2112373789027227_8363859058410651648_n
43490655_2285458941496216_5922226285857210368_n
43496492_1976911038998289_2794014257706958848_n
43498476_479752472522854_7211429645386776576_n
43604329_2098775583480447_7068279265879392256_n

 

Kremtohet 80-vjetori i Grevës së Rubikut

 

Pas 80 viteve, pikërisht në vendin ku u mbajt greva e minatorëve dhe punonjësve të Rubikut, që punonin për llogari të konçensionarit italjan të kohës SIMSA (1938) në shfrytëzimin dhe shkrirjen e bakrit,  bashkia Mirditë nën kujdesin e drejtpërdrejtë të kryetarit të saj Ndrec Dedaj, organizuan kremtimin jubilar, që mori përmasa përkujtimore dhe festive.

I gjithë lajtmotivi i këtij organizimi kishte të bënte me sjelljen në kohët e sotme të “gurit të besës”, që lidhi sëbashku në besa-besë 400 punëtorë e minatorë të Rubikut e Dervenit për plotësimin e kërkesave të tyre lidhur me shpërblimin, kohën e punës dhe detyrime të tjera të sipërmarrësit të huaj. Kjo ishte dhe një ndër dallëndyshet e para të sindikalizmit shqiptar.

Tubimi përkujtimor u hap me ceremonialin tek Lapidari, që e përkujton këtë grevë të famshme në Shqipëri, ku sindikalistë, ish-metalurgë e minatorë, punëtore të viteve dhe qytetarë të shumtë kryen nderimet e tyre në përkujtim të grevës së para 80 viteve, ndërsa u vendosën kurora me lule në emër të bashkisë Mirditë, sindikatave, si dhe tufa të shumta me lule nga ish-metalurgë e drejtues të metalurgjisë dhe uzinës ndër vite.

Fjalën e hapjes e mbajti dejtuesi i sindikatës së ish-metalurgëve dhe minatorëve për Rubikun Gjon Nikolli, i cili falenderoi bashkinë për këtë organizim perfekt në këtë përvjetor, duke sjellë dhe detajet e grevës së para 80 viteve, por dhe kërkesat e sotme për minatorët, metalurgët dhe punonjësit e minierave, për të cilët kërkohet një interesim më i madh i strukturave shtetërore.

Taf  Koleci, drejtues i Federatës së Sindikatave të Punonjësve të Industrisë së Shqipërisë, duke sjellë dhe përshëndetjen e kreut të KSSH-së, Kol Nikollaj, bëri një pasqyrë të punës së sindikalizmit shqiptar dhe kryesisht në sektorin e minierave, duke e quajtur sukses faktin që në prag të kësaj ngjarje, është futur në udhë të mbarë statusi i minatorit etj. Ai përgëzoi bashkinë Mirditë për një organizim të tillë model dhe foli për nevojën e rritjes së veprimit të sindikalimzit shqiptar në ditët e sotme.

Përshëndetje të veçantë bëri dhe  Enis Aliko, zëvendësministër i Ministrisë së Infrastrukturës dhe Energjisë, i cili bëri me dije se tashmë do të ketë një vëmendje të shtuar edhe ndaj ish-Uzinës së Rubikut, për rivitalizimin e objekteve për të cilin është alokuar një fond i veçantë e që së shpejti do të fillohet nga puna. Kjo do ta bëjë më tërheqëse këtë qendër industriale për investitorët e ndryshëm të vendit apo të huaj.

Kryetari i Këshillit të bashkisë Mirditë, Pjetër Pjetri, përshëndeti në emër të bashkisë, duke u shprehur se kjo ngjarje e madhe e sindikalizmit, përbën dhe një aset të çmuar përkujtimor për brezat, ndaj bashkia e sheh atë dhe si trashëgimi, që i shërben Mirditës dhe mirditorëve por dhe më tej, ndaj veprimtari të tilla do të jenë gjithnjë në fokus të kësaj bashkie.

Aktiviteti përkujtimor në qendrën kulturore

Më pas veprimtaria është shtrirë në qendrën kulturore “Abat Prend Doci”, ku u kumtua, fol dhe rrëfye më gjerë për këtë ngjarje të madhe sindikaliste para 80 viteve.

Fillimisht artistët e ansamblit Mirdita, të prirë me “gurin e besës”  nga aktori kryesor i filmit Guri i Besës, Llesh Nikolla, realizuar në këtë uzinë me personazhe nga Mirdita dhe kryesisht metalurgët si figurantë ku dhjetra prej tyre ishin aty në sallë, kaluan dorë më dorë në mënyrë simbolike “gurin e besës”  po si ato vite, duke vazhduar në sallë përmes një emocioni tejet të madh.

Kumtesën kryesore për këtë ngjarje, e mbajti ish-metalurgu dhe drejtuesi i vjetër i uzinës Ndue Gega. Duke evokuar historinë e atyre viteve, ai tha se Legjenda e pirustëve të lashtësisë apo e minatorëve mesjetarë të minierave të Bulgjrit e të Fandit do të rilindte edhe një here aty nga vitet ’30-të. Një gjeolog shkodran, i quajtur Zef Boriçi, i ati i Loros së famshëm të futbollit, do të trokiste çekiçin e gjeologut në kërkim të xeherorëve të fshehur të bakrit. Kërkimi i tij prihej nga studimet e gjeologëve të huaj si Nopça, Novak etj.

Shpejt, nga mesi i viteve tridhjetë u shfaq një sipërmarrje italiane e interesuar pë shfrytëzimin e mineralit të bakrit të sapozbuluar. Qeveria e Zogut i dha asaj me 30 mars 1938 të drejtën për shfrytëzimin e minierës së re shoqatës italiane “SIMSA”. Një sipërfaqe prej 17 hektar tokë ju dha me konçension për 99 vite. Italianët ngritën në breg të Fanit një qytezë me pak ndërtesa njëkatëshe. Nga përtej Adriatikut erdhën specialistët dhe pajisjet  për të punuar në minierë e në shkritore. Drejtori, teknikët, fonditorët ishin të gjithë italianë. Kurse vendasit ishin thjeshte punëtorët e nëntokës, punëtorët e punëve të rënda në puset e  galeritë e minierës së Rubikut dhe të Dervenit.

Puna në minierë ishtë mjaft e rëndë dhe e vështirë. Galeritë dhe puset kishin shumë ujë. Çdo punë kryhej vetëm me forcën e krahëve. Nuk kishte mekanizma. Galeritë dhe frontet e punës ishin pa armatura mbrojtëse dhe shëmbeshin shpesh duke rrezikuar jetën e minatorëve. Pronarët dhe administratorët e ndërmarrjes nuk e vrisnin mendjen për kushtet dhe sigurinë në punë. Punohej trembëdhjetë orë në ditë dhe paguheshin 5 lekë për ditë pune. Nuk kishin as kushtet më minimale për t’u ushqyer dhe për të pushuar pas punës. Ndërkohë që për kuajt e tyre italianët kishin ndërtuar stalla në të cilat u shërbehej më mirë se minatorëve, kurse ketë të fundit detyroheshin të pushonin e flinin jashtë duke shtruar dushk në vend të dyshekut. E për fjetore kishin hapsirat nën këmbët e urës se Fanit.

Ky shfrytëzim i pashembullt bëri që të sosej durimi. Minatorët pak nga pak po ndërgjegjësoheshin se duhej luftuar me çdo mjet për të drejtat e tyre, për bukën e gojës, për kushtet e jetesës dhe të punës, për familjet e tyre. Kësisoj vështirësitë  i mësuan të organizohen. Në fshehtësi ngritën këshillat punëtore sipas brigadave dhe sektorëve. Me 7 Gusht 1938 në mbrëmje minatorët Mark Preng Mark Zefi, Nikoll Bardhok Bajraktari, Ndue Llesh Ndoka, Llesh Mark Ndoj, Ndrec Ndue Lleshi, Nikoll Preng Nikolli dhe Gjergj Marena u takuan me minatorët dhe iniciuan grevën. Punëtorët zbritën nga Kulmja në Rubik, pasi të nesërmen me 8 Gusht 1938 u vendos që të fillonte greva. Grupit nismëtar iu bashkuan edhe Ndue Geg Përlala, Gjin Mark Lleshi (Doda), Mark Preng Buba dhe Pjetër Preng Biba nga Lugjet.

Me 8 Gusht në mëngjes minatorët bllokuan zyrat e drejtorisë së ndërmarrjes. Drejtuesit italianë u befasuan nga një organizim i tillë i të gjithë minatorëve, ndaj dhe deshën të largoheshin, por minatorët nuk i lejuan pa marrë në konsideratë kërkesat e tyre e për t’i dërguar ato në Tiranë. Presioni i minatorëve i detyroi sipërmarrësit të merrnin në konsideratë, kërkesat të cilat ishin:

  1. Ulje e kohës së punës ditore nga 13 në 10 orë në ditë.
  2. Rritje e pagës nga 5 në 6 lekë në ditë.
  3. Plotësim i kushteve të punës dhe jetesës.
  4. Të drejtën e pushimit javor e mujor dhe e festave fetare.
  5. Garantimin për punë të pandërprerë të punëtorëve.

Gjendja që u krijua tronditi jo vetëm sipërmarrësit italianë, por ajo befasoi dhe qeverinë e Ahmet Zogut, pasi kërkesat e minatorëve ishin të prera. Rol të rëndësishëm në këtë lëvizje luajtën këshillat punëtore që për atë kohë ishin kryesitë sindikaliste të Shqipërisë. Minatorët kishin kërkuar me forcë, se nëse përgjigja e ardhur nga lart, nuk do t’ua zgjidhte problemet e ngritura, puna nuk do të fillonte më në minierë.

Të detyruar nga kjo gjendje, Prefektura e Shkodrës i bën telegram Ministrit të Punëve të Brendshme me nr. 486, ora 1930, të po asaj dite ku i thoshte se: ”Nënprefektura e Lezhës na njofton që 400 punëtorë të Rubikut dhe Kulme-Dervenit janë hedhur në grevë”. Në përgjigjen e dërguar menjëherë komandantit të Lezhës, me 20 xhandarë për të ndaluar grevën; përgjigje që nuk bëri efekt pasi minatorët kishin lidhur besën. Simboli i gurit të besës i vendosur në një kësulë të bardhë u kalua dorë më dorë nga të 400 minatorët, së bashku me betimin se puna nuk do të fillonte derisa të plotësoheshin të gjitha kërkesat.

Greva, jo vetëm që nuk u ndalua, por vazhdoi për 4 ditë rresht. Si shenjë revolte, minatorët hodhën edhe makinën e drejtorit në urën e Rubikut, pasi nga ana e tij nuk erdhi asnjë përgjigje lidhur me  kërkesat e tyre. Më në fund duke parë këmbënguljen e grevistëve dhe ngjarjet që po ndodhnin, pronarët u detyruan të fillonin t’u jepnin zgjidhje kërkesave të punëtorëve. Më 12 Gusht 1938, greva e minatorëve u mbyll jo vetëm duke arritur objektivat, por duke shënuar mirditorët e besës si nismëtarë  të të parës grevë të vërtetë të një klase punëtorë, që po lindte në Shqipëri.

Megjithëse mjetet e komunikimit në atë kohë ishin të pakta, jehona e kësaj greve u dëgjuan në mbarë vendin. Për këtë ngjarje erdhën përshëndetje nga naftëtarët e Kuçovës, minatorët e Selenicës dhe Mborje-Drenovës të Korçës.

Pas kësaj kumtese të zgjeruar, floën dhe rrëfyen histori edhe ish metalurgë të tjerë si dhe drejtues.

Vasil Pashko, ish-inxhinieri i talentuar ndër vite në Rubik kishte ardh nga Korça me gjithë vitet e shumta mbi shpinë, për të rrëfyer histori të asaj kohe dhe punën e bërë ndër vite në këtë metalurgji dhe uzinë. I befasuar nga një organizim i tillë, ai solli ne memorie me një enumuracion të shumtë punëtore e metalurgë emër për emër si dhe momentet kyçe të zhvillimit të industrisë së bakrit në Mirditë si një nga asetet kryesore ekonomike të vendit për kohën.

Lek Shtinja, kryetar i shoqatës së ish të burgosurve politikë, dhe djali i një prej organizatorëve kryesorë të kësaj greve, Nikoll Bajraktari, falenderoi bashkinë për këtë organizim, por u bëri thirrje sindikalistëve për të rritur frymën e tyre edhe ndaj fenomeneve “shfrytëzuese”’ në kohë të reja, si dhe faktin që sindikatat nuk duhet të jenë mekanizma të përkulur të pushteteve të rradhës, por t’u përkulen vetëm punës dhe djersës së punëtorëve në çdo sektor.

Nikoll Gjoka, solli përshendetje nga minatorët e zonës së Pukë-Munellë duke bërë një retrospektivë të punës së bërë ndër vite në këto rajone.

Një përshendetje e vecantë erdhi nga Zef Cara, 97 vjeç, i cili kishte shënuar në detaje kontributorë ndër vite në metalurgji, miniera dhe uzinë ku ai dhe ka punuar e drejtuar, po ashtu dhe si drejtues i kohës për Mirditën.

Në emër të kryetarit të bashkisë Mirditë si organizator i  drejpërdrejtë, përshëndeti sekretari i Përgjithshëm i bashkisë Mirditë, Nikoll Gjikolaj. Ai tha se për këtë ditë është menduar mirë që të ishte një organizim model, simbolik por dhe domethënës. Qyteti i Rubikut, edhe pse nuk e ka aktive këtë industri,  nuk mund të mendohet pa të. Kjo është një trashëgimi që bashkia do e  ketë në orientimin e saj për rivitalizimin trashëgimor dhe kthimin në një aset të dobishëm për qytetin dhe banorët e zonës.

Më pas disa prej artistëve të Ansamblit Mirdita (Mjeshtër i Madh), ku e ftuar ishte dhe këngëtarja e njohur Ertila Koka, dhanë një program artistik të pasur me këngë, valle, orkestrale, duke e bërë edhe më kreative këtë 80 vjetor të ngjarjes së madhe për Rubikun e më gjërë.

Kjo ditë, mund të shënohet kësisoj edhe si një lloj rekuiemi për “Gurin e Besës”, që ashtu si para atyre viteve kaloi dorë më dorë duke hyrë në histori. Një gur bese në trevën e mirënjohur të besës. Një gur bese që ka nevojë të zgjojë fort edhe në ditët e sotme sindikalizmin shqiptar.

1
2
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17